Boekrecensie: Waarom kinderen niets meer leren

Symptomen
(De terugkeer van het gezag) is een messcherpe analyse van prangende problemen in het onderwijs, met een verrassende kerngedachte. In de verhitte discussies over beleid, pedagogiek en het ethos van onderwijs worden symptomen verward met de oorzaak. Onbevredigend niveau, verwarring over het curriculum, onzekerheid over de vraag hoe je jongeren moet klaarstomen voor de maatschappij, gebrek aan duidelijkheid over de vraag hoe je discipline moet afdwingen, zijn volgens Furedi symptomen van een fundamenteler probleem: de onwil van de huidige samenleving om de uitoefening van gezag door volwassenen te waarderen en te bevestigen. En dat is funest voor het onderwijs.

Gezagsuitoefening
Na deze probleemschets omschrijft Furedi in het tweede hoofdstuk wat hij onder onderwijs verstaat. De kern van onderwijs is ‘het proces waarbij de ene generatie de volgende inwijdt in hoe het eraan toegaat in de wereld’. Scholing wordt pas onderwijs als zij een transactie tussen generaties tot stand brengt, waardoor jongeren kennismaken met hun verleden, de benodigde kennis vergaren om het heden te begrijpen en zich bezig te houden met hun toekomst. Onderwijs heeft daarbij een duidelijk afgebakend doel - het verwerven van theoretische kennis - , hoort in een bepaalde levensfase thuis en gaat gepaard met gezagsuitoefening.

Verstoorde dynamiek
Furedi beschrijft de verwarring rond het gezag van volwassenen. Gezagsuitoefening door volwassenen is onontbeerlijk voor effectief onderwijs. Beleidsmakers en pedagogen proberen dat alleen maar op te lossen met motivatietechnieken. Dat raakt dus niet de kern van het probleem. Die gezagscrisis heeft weer te maken met de verstoorde dynamiek tussen generaties. Furedi laat goed zien hoe dat doorwerkt in de socialisatie van jonge mensen in het onderwijs.

Die socialisatie is, met de ondersteuning van pedagogen en andere deskundologen, ingrijpend veranderd. Het gaat niet meer om het onderwijzen van leerlingen in een voorgegeven manier van leven of hen vertrouwd maken met de zeden van een gemeenschap, maar om instructies op het gebied van emotiebeheersing, het onderhouden van relaties met anderen en onderricht in sociale competenties (‘therapeutisch ethos’). Dat zou het beste antwoord zijn op de snel veranderende maatschappij.

Emotie en intellect
In een hoofdstuk getiteld ‘De ongelukkige draai naar geluk’ laat hij (Furedi) zien hoe de psychologisering van onze cultuur in het onderwijs doorwerkt. We zijn geneigd om de problemen van het leven te interpreteren in psychologische termen. Ook dat is een voedingsbodem van het anti-intellectualisme in onderwijsland, want een therapeutisch ethos stelt emotie en intellect scherp tegenover elkaar.

De ‘traditionele kennis’ van een samenleving, zegt Furedi, geeft duiding aan nieuwe informatie door mensen in staat te stellen nieuwe feiten te interpreteren en door de samenleving te helpen begrijpen welke waarde ze eraan moeten hechten. Scepsis tegen het gezag van kennis trekt impliciet de betekenis van onderwijs zelf in twijfel.

Maatschappelijk debat
In de conclusie schrijft Furedi dat wat in de klas gebeurt vooral bepaald wordt door de houding ten aanzien van kennis en ideeën, door de onderlinge relaties tussen de generaties en door de status, het gezag en de kwaliteit van de docenten. Hij heeft laten zien dat we de werkelijke oplossingen voor de genoemde onderwijsproblemen op die terreinen moeten zoeken. Hij bepleit een volwassen maatschappelijk debat en geeft daarvoor handreikingen. Een belangrijke is dat zo’n debat uit de partijpolitieke sfeer gehouden wordt.

De terugkeer van het gezag, Uitgeverij Meulenhof, Amsterdam, 2011. ISBN 9789029086295, 303 pagina’s. € 19,95.

Dit is een verkorte voorpublicatie van de recensie die Ton Zondervan schreef voor Narthex, godsdienstpedagogisch tijdschrift voor levensbeschouwing en educatie. Het volgende nummer, rond het thema Motivatie, verschijnt half december.